ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ: ਇੱਕ 23 ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਜੋ ਅਮਰ ਰਿਹਾ
28 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 119ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ “ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ” ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਯਾਦਗਾਰਾਂ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਗੂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਸਮ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੋਸਟਰ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਸਵੀਰ — ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਿਆ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਇਕ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ, ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ 28 ਸਤੰਬਰ 1907 ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤ 27 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਛੁੱਟੀ-ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਕ ਯਾਦ 28 ਸਤੰਬਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ (ਚੱਕ ਨੰਬਰ 105 ਜੀ.ਬੀ.), ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਅਣਵੰਡਿਆ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਿੰਡ ਖਤੜਕਲਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਨਾਲ ਕਾਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਬੀਜ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ 19 ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਫਿਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ
1919 ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਰਣਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੋਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਤਲੇਆਮ
1921 ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਕਦਮ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ।
ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਲਿਖਿਆ, ਨਾਟਕ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ।
1922 ਵਿੱਚ ਚੌਰੀ-ਚੌਰਾ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ।
ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਤੋਂ HSRA ਤੱਕ
1926 ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸਾਂਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HRA) ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (HSRA) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
“ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ” ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਰਕਸ, ਬਾਕੂਨਿਨ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ ਵਰਗੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।
ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ: ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਤ ਘਟਨਾ
ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
HSRA ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 17 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸੁਪਰਡੰਟ ਜੇ.ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸੀ, ਪਰ ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਂਡਰਸ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲਿਸ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ ਹੈ।
8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929: ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ
8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਲਕੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਪਰਚੇ ਵੰਡੇ ਅਤੇ “ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਭੱਜੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿੱਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।
ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਲੜਾਈ
ਜੇਲ੍ਹ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੰਮੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਯਤੀਨ ਦਾਸ 63ਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।
“ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ”
ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖ “ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ” ਲਿਖਿਆ।
ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਤਰਕ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।
ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਲਾਈਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ:
“ਬੰਬ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਇਨਕਲਾਬ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਣ ’ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”
“ਇਨਕਲਾਬ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅਟੱਲ ਹੱਕ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਮਰ ਜਨਮਸਿੱਧ ਹੱਕ ਹੈ।”
ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਅਰਾ:
“ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ।”
ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੂੰਜਦਾ ਰਿਹਾ।
23 ਮਾਰਚ 1931: ਸ਼ਹਾਦਤ
ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।
ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ 23 ਸਾਲ ਸੀ।
ਐਲਾਨੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਘਟਨਾ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈ। 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੋਸਟਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੋਪੀ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਸਵੀਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਲਿਖਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਵੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
28 ਸਤੰਬਰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਹੈ — ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ, ਤਰਕ, ਬੇਰਹਿਮ ਆਲੋਚਨਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ।
ਖਤੜਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ।
ਉਮਰ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਯਾਦ ਲੰਮੀ
ਕੈਨਾਲ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮ। ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ — ਅਤੇ 24ਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਲਿਖਿਆ, ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ।
ਇਹੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵਨ 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ — ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਘੱਟ ਹੋਣ।
“ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ” ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ’ਤੇ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ।
ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਨਮਨ।
